“సెప్టెంబర్‌ 17.. పేరేదైనా చరిత్ర ఒక్కటే”

సెప్టెంబర్‌ 17 తెలంగాణ చరిత్రలో ఒక సాధారణ తేదీ కాదు. అది ఒక చారిత్రక మలుపు. ఒకవైపు రాచరిక పాలన, మరోవైపు ప్రజల స్వేచ్ఛ, ఆత్మగౌరవం, ప్రజాస్వామ్య ఆకాంక్షలు ఢీకొన్న కాలానికి అది ముగింపు పలికిన రోజు. 1948 సెప్టెంబర్‌ 17న హైదరాబాద్‌ సంస్థానం భారత యూనియన్‌లో విలీనం కావడం దేశ సమైక్యత చరిత్రలోనూ, తెలంగాణ సామాజిక-రాజకీయ చరిత్రలోనూ ప్రత్యేక స్థానం సంపాదించింది. అయితే ఈ రోజుకు ఏ పేరు పెట్టాలి? ‘విమోచన దినోత్సవమా?’ ‘విలీన దినోత్సవమా?’ ‘జాతీయ సమైక్యతా దినోత్సవమా?’ ‘ప్రజాపాలన దినోత్సవమా?’ అనే చర్చ గత కొన్నేళ్లుగా రాజకీయ వాదోపవాదాలకు కేంద్రంగా మారింది.

చరిత్రను రాజకీయ అవసరాలకు అనుగుణంగా మలచడం ఎంత సులభమో, చరిత్రను నిష్పక్షపాతంగా అర్థం చేసుకోవడం అంత కష్టం. అందుకే సెప్టెంబర్‌ 17ను కేవలం ఒక రాజకీయ నినాదంగా కాకుండా, అప్పటి సామాజిక పరిస్థితులను, ప్రజల పోరాటాలను, జరిగిన త్యాగాలను, దేశ సమైక్యతలో చోటుచేసుకున్న పరిణామాలను సమగ్రంగా అర్థం చేసుకునే రోజుగా చూడాల్సిన అవసరం ఉంది.

1947 ఆగస్టు 15న భారత్‌ బ్రిటిష్‌ పాలన నుంచి స్వాతంత్ర్యం పొందినప్పటికీ, హైదరాబాద్‌ సంస్థానం వెంటనే భారత యూనియన్‌లో విలీనం కాలేదు. అప్పటి హైదరాబాద్‌ రాష్ట్రం నేటి తెలంగాణతో పాటు మహారాష్ట్రలోని మరాఠ్వాడా, కర్ణాటకలోని కొన్ని ప్రాంతాలను కలుపుకుని విస్తరించి ఉండేది. స్వతంత్ర హైదరాబాద్‌ కొనసాగాలన్న ఆకాంక్ష, భారత యూనియన్‌లో విలీనానికి అనుకూలంగా సాగిన ప్రజా ఉద్యమాలు, రాజకీయ చర్చలు, ఉద్రిక్త పరిస్థితులు క్రమంగా తీవ్రమయ్యాయి. చివరకు 1948 సెప్టెంబర్‌లో భారత సైన్యం చేపట్టిన ‘ఆపరేషన్‌ పోలో’తో పరిస్థితి కీలక మలుపు తిరిగింది. సెప్టెంబర్‌ 17న హైదరాబాద్‌ బలగాలు లొంగిపోయాయి. ఈ పరిణామంతో హైదరాబాద్‌ సంస్థానం భారత యూనియన్‌లోకి వచ్చింది.

కానీ ఆ చరిత్రను కేవలం ఒక సైనిక చర్యతో ముగించేయడం కూడా సరైనది కాదు. అంతకుముందే తెలంగాణ గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో ప్రజల అసంతృప్తి, భూస్వామ్య దోపిడీకి వ్యతిరేక పోరాటాలు, సామాజిక అణచివేతకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన ఉద్యమాలు, స్వేచ్ఛ కోసం సాగిన వివిధ రూపాల పోరాటాలు చోటుచేసుకున్నాయి. తెలంగాణ సాయుధ పోరాటం, రైతాంగ ఉద్యమం, సామాన్య ప్రజల ప్రతిఘటన—ఇవన్నీ ఆ కాలపు చరిత్రలో అంతర్భాగాలు. అందుకే సెప్టెంబర్‌ 17 చరిత్రను ఒకే కోణంలో చూడటం కంటే, ఆ కాలంలో ప్రజలు ఎదుర్కొన్న పరిస్థితులను మొత్తం అర్థం చేసుకోవడం అవసరం.

చరిత్రలో ప్రజల పాత్రను మరచిపోవద్దు

చరిత్రను నిర్మించేది కేవలం అధికారంలో ఉన్నవారు కాదు. తమ హక్కుల కోసం నిలబడిన సాధారణ ప్రజలు కూడా చరిత్రను నిర్మిస్తారు. తెలంగాణ చరిత్రలో రైతులు, కూలీలు, మహిళలు, విద్యార్థులు, రచయితలు, సామాజిక కార్యకర్తలు, వివిధ వర్గాలకు చెందిన ప్రజలు తమదైన పాత్ర పోషించారు. వారి త్యాగాలు, బాధలు, ఆశలు, ఆకాంక్షలను గుర్తు చేసుకోకుండా కేవలం అధికార మార్పును మాత్రమే చరిత్రగా చెప్పడం అసంపూర్ణమైన దృక్కోణమే అవుతుంది.

అదే సమయంలో, చరిత్రలో జరిగిన ప్రతి సంఘటనను నేటి రాజకీయ ప్రమాణాలతో కొలవడం కూడా సరికాదు. 1948 నాటి పరిస్థితులు, అప్పటి రాజకీయ వ్యవస్థ, సామాజిక నిర్మాణం, ప్రజల జీవన పరిస్థితులు, దేశ నిర్మాణ ప్రక్రియ—ఇవన్నీ నేటి పరిస్థితులతో భిన్నమైనవి. కాబట్టి చరిత్రను అధ్యయనం చేసే సమయంలో భావోద్వేగాల కంటే వాస్తవాలు, ఆధారాలు, విభిన్న దృక్కోణాలకు ప్రాధాన్యం ఇవ్వాలి.

పేర్లపై వివాదం ఎందుకు?

సెప్టెంబర్‌ 17ను ఏ పేరుతో పిలవాలన్న ప్రశ్న గత కొంతకాలంగా తెలంగాణ రాజకీయాల్లో ప్రధాన అంశంగా మారింది. కేంద్ర ప్రభుత్వం ‘హైదరాబాద్‌ లిబరేషన్‌ డే’ పేరుతో కార్యక్రమాలు నిర్వహిస్తోంది. 2022లో కేంద్ర సాంస్కృతిక మంత్రిత్వ శాఖ హైదరాబాద్‌ విమోచన దినోత్సవం సందర్భంగా ఏడాది పాటు స్మరణ కార్యక్రమాలు నిర్వహించేందుకు నిర్ణయించింది. ఆ ప్రకటనలో సెప్టెంబర్‌ 17, 1948ను హైదరాబాద్‌ సంస్థానం భారత యూనియన్‌లో చేరిన కీలక ఘట్టంగా పేర్కొంది.

మరోవైపు తెలంగాణ ప్రభుత్వం 2024 నుంచి సెప్టెంబర్‌ 17ను ‘ప్రజాపాలన దినోత్సవం’గా అధికారికంగా నిర్వహించాలని నిర్ణయించింది. రాష్ట్ర ప్రభుత్వం ప్రకటించిన ప్రకారం, సెప్టెంబర్‌ 17ను ఏ పేరుతో పిలవాలన్న దానిపై భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నందున ప్రజల దృక్కోణాన్ని ప్రతిబింబించేలా ‘ప్రజాపాలన దినోత్సవం’గా నిర్వహించాలని నిర్ణయించింది.

ఇంతకుముందు ‘తెలంగాణ జాతీయ సమైక్యతా దినోత్సవం’ పేరుతో కూడా కార్యక్రమాలు జరిగాయి. అంటే ఒకే చారిత్రక తేదీకి కాలానుగుణంగా భిన్నమైన అధికారిక పేర్లు వచ్చాయి. ఈ పరిణామం స్వయంగా ఒక విషయాన్ని చెబుతోంది—సెప్టెంబర్‌ 17 చరిత్రకన్నా దాని రాజకీయ వ్యాఖ్యానం ఎక్కువగా చర్చనీయాంశమవుతోంది.

అయితే పేరుపై చర్చ ఉండకూడదని చెప్పలేం. ప్రజాస్వామ్యంలో చరిత్రను ఎలా స్మరించుకోవాలన్నది కూడా చర్చించవచ్చు. కానీ ఆ చర్చ పరస్పర గౌరవంతో, చారిత్రక ఆధారాలతో సాగాలి. ఒక పేరు పెట్టినందుకు మరొక వర్గాన్ని దేశద్రోహిగా చూడటం, ఒక అభిప్రాయాన్ని అంగీకరించనందుకు మరో వర్గాన్ని చరిత్ర వ్యతిరేకిగా ముద్ర వేయడం సమాజానికి మేలు చేయదు.

2026లోనూ అదే చర్చ కొనసాగుతోంది

ఈ ఏడాది కూడా సెప్టెంబర్‌ 17 కార్యక్రమాలు ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం సంతరించుకున్నాయి. 2026 సెప్టెంబర్‌ 17న హైదరాబాద్‌లోని పరేడ్‌ గ్రౌండ్స్‌లో కేంద్ర ప్రభుత్వం ఆధ్వర్యంలో హైదరాబాద్‌ విమోచన దినోత్సవ కార్యక్రమం నిర్వహించనుంది. ఉపరాష్ట్రపతి సి.పి. రాధాకృష్ణన్‌ ముఖ్య అతిథిగా హాజరవుతారని కేంద్ర ప్రభుత్వం సెప్టెంబర్‌ 16న ప్రకటించింది. కేంద్ర మంత్రులు, తెలంగాణ గవర్నర్‌ తదితరులు కూడా కార్యక్రమంలో పాల్గొననున్నారు.

ఇదే సమయంలో తెలంగాణలో సెప్టెంబర్‌ 17ను ప్రజాపాలన దినోత్సవంగా గుర్తిస్తూ గత రెండేళ్లుగా రాష్ట్ర ప్రభుత్వం అధికారిక కార్యక్రమాలు నిర్వహిస్తోంది. 2025లో కూడా పబ్లిక్‌ గార్డెన్స్‌లో రాష్ట్ర ప్రభుత్వం ప్రజాపాలన దినోత్సవాన్ని నిర్వహించింది.

అంటే 2026లో కూడా ఒకే చారిత్రక తేదీని రెండు వేర్వేరు ప్రభుత్వ దృక్కోణాల్లో స్మరించుకునే పరిస్థితి కొనసాగుతోంది. ఇది ప్రజాస్వామ్య చర్చకు అవకాశం కల్పించాలి కానీ ప్రజల మధ్య విభేదాలకు కారణం కాకూడదు.

చరిత్రను పాఠ్యాంశంగా మార్చాలి

సెప్టెంబర్‌ 17ను నిజంగా గౌరవించాలంటే పెద్ద సభలు నిర్వహించడం మాత్రమే సరిపోదు. పాఠశాలలు, కళాశాలల్లో తెలంగాణ చరిత్రపై ఆధారబద్ధమైన అధ్యయనం జరగాలి. 1947 నుంచి 1948 వరకు హైదరాబాద్‌ సంస్థానంలో చోటుచేసుకున్న పరిణామాలను విద్యార్థులకు వివరించాలి. తెలంగాణ సాయుధ పోరాటం, రైతాంగ పోరాటం, మహిళల పాత్ర, సామాజిక ఉద్యమాలు, భారత యూనియన్‌లో సంస్థానాల విలీనం వంటి అంశాలను పరస్పర సంబంధంతో బోధించాలి.

చరిత్రలో ఒకే కథనం ఉండదు. ఒక సంఘటనను వివిధ వర్గాలు వివిధ కోణాల్లో గుర్తుంచుకుంటాయి. అందుకే విద్యార్థులకు ఒకే నిర్ణయాన్ని బలవంతంగా నేర్పడం కంటే, వివిధ ఆధారాలను పరిశీలించే అవకాశం ఇవ్వాలి. అప్పుడే చరిత్రపై ఆరోగ్యకరమైన అవగాహన పెరుగుతుంది.

త్యాగాల స్ఫూర్తి అంటే ఏమిటి?

సెప్టెంబర్‌ 17ను స్మరించుకునే సందర్భంలో ఒక ప్రశ్న మన ముందుంది. అప్పటి ప్రజలు కోరుకున్న స్వేచ్ఛ, ఆత్మగౌరవం, గౌరవప్రదమైన జీవితం, సామాజిక న్యాయం—ఆ లక్ష్యాల్లో మనం ఎంత దూరం వచ్చాం?

ప్రజాస్వామ్యం కేవలం ఎన్నికలతో పూర్తికాదు. ప్రజలకు సమాన అవకాశాలు ఉండాలి. బలహీన వర్గాలకు న్యాయం జరగాలి. మహిళలకు భద్రత, విద్య, ఆర్థిక స్వావలంబన కలగాలి. రైతుకు గౌరవప్రదమైన జీవితం ఉండాలి. యువతకు ఉపాధి అవకాశాలు లభించాలి. ప్రభుత్వ వ్యవస్థ ప్రజలకు జవాబుదారీగా ఉండాలి. అవినీతి, వివక్ష, దోపిడీ తగ్గాలి. ఇదే నిజమైన ప్రజాపాలనకు అర్థం.

అందుకే సెప్టెంబర్‌ 17ను ఒక గత సంఘటనకు నివాళిగా మాత్రమే కాకుండా, నేటి ప్రజాస్వామ్య విలువలను పునరుద్ఘాటించే రోజుగా కూడా చూడాలి.

రాజకీయాలకు అతీతంగా చరిత్రను చూడగలమా?

సెప్టెంబర్‌ 17పై రాజకీయ పార్టీలకు భిన్నమైన అభిప్రాయాలు ఉండవచ్చు. ఎవరి చారిత్రక వ్యాఖ్యానం వారిది కావచ్చు. కేంద్రం ఒక పేరుతో కార్యక్రమం నిర్వహించవచ్చు. రాష్ట్రం మరో పేరుతో నిర్వహించవచ్చు. రాజకీయ నాయకులు తమ తమ ప్రసంగాల్లో తమ దృక్కోణాలను ప్రజలకు వివరించవచ్చు. ఇవన్నీ ప్రజాస్వామ్యంలో సహజమే.

కానీ చరిత్రను రాజకీయ ప్రత్యర్థులపై దాడి చేయడానికి మాత్రమే ఉపయోగించడం మాత్రం ప్రమాదకరం. ఒక తరం చేసిన త్యాగాలను మరో తరం రాజకీయ లాభనష్టాల లెక్కల్లోకి తీసుకురావడం వల్ల చరిత్ర చిన్నబోతుంది. చరిత్ర మనకు ఆయుధం కాకుండా అద్దం కావాలి.

సెప్టెంబర్‌ 17ను ఎవరు ఎలా పిలిచినా, 1948లో జరిగిన చారిత్రక పరిణామాన్ని మాత్రం ఎవరూ విస్మరించలేరు. హైదరాబాద్‌ సంస్థానం భారత యూనియన్‌లో విలీనం కావడం భారత రాజకీయ ఏకీకరణలో కీలక ఘట్టం. అదే సమయంలో ఆ ప్రక్రియకు ముందు, తరువాత జరిగిన సామాజిక పరిణామాలు, హింస, ప్రజల బాధలు, వివిధ వర్గాల అనుభవాలు కూడా చరిత్రలో భాగమే. వాటన్నింటినీ కలిపి చూసినప్పుడే పూర్తి చిత్రాన్ని అర్థం చేసుకోగలం.

భవిష్యత్‌ తరాలకు మనం ఏం అందించాలి?

సెప్టెంబర్‌ 17 సందర్భంగా పిల్లలకు కేవలం ఒక నినాదం నేర్పకూడదు. ఒక ప్రశ్న అడగాలి—“స్వేచ్ఛ అంటే ఏమిటి?”

స్వేచ్ఛ అంటే కేవలం ఒక పాలకుడి నుంచి విముక్తి కాదు. భయం లేకుండా జీవించే హక్కు. ప్రశ్నించే హక్కు. ఓటు వేసే హక్కు. విద్య పొందే హక్కు. సమాన అవకాశాలు పొందే హక్కు. తన భాష, సంస్కృతి, గుర్తింపును గౌరవంగా నిలబెట్టుకునే హక్కు. న్యాయం కోసం పోరాడే హక్కు.

1948 సెప్టెంబర్‌ 17 మనకు చరిత్రను గుర్తు చేస్తే, 2026 సెప్టెంబర్‌ 17 మనకు బాధ్యతను గుర్తు చేయాలి.

చరిత్రను ఎవరు గెలిచారు, ఎవరు ఓడిపోయారు అనే రాజకీయ లెక్కలతో కాకుండా—ప్రజలు ఏం సాధించారు? ఇంకా ఏం సాధించాలి? అనే ప్రశ్నతో చూడాల్సిన సమయం ఇది.

సెప్టెంబర్‌ 17ను ‘విమోచన దినోత్సవం’ అని పిలిచినా, ‘విలీన దినోత్సవం’ అని పిలిచినా, ‘జాతీయ సమైక్యతా దినోత్సవం’ అని పిలిచినా, ‘ప్రజాపాలన దినోత్సవం’ అని పిలిచినా—పేరుకన్నా చరిత్రలోని సత్యం పెద్దది. రాజకీయ భేదాలకన్నా ప్రజల త్యాగాలు పెద్దవి. నినాదాలకన్నా ప్రజాస్వామ్య విలువలు పెద్దవి.

అందుకే సెప్టెంబర్‌ 17ను మనం విభజించే తేదీగా కాదు.. చరిత్రను అర్థం చేసుకునే తేదీగా మలచాలి. గతాన్ని గౌరవిస్తూ, వర్తమానాన్ని ప్రశ్నిస్తూ, భవిష్యత్తును నిర్మించుకునే సంకల్ప దినంగా మార్చాలి.

చరిత్రను మరచిపోకూడదు.
చరిత్రను వక్రీకరించకూడదు.
చరిత్ర పేరుతో సమాజాన్ని విడదీయకూడదు.
చరిత్ర నుంచి ప్రజాస్వామ్య పాఠాలను నేర్చుకోవాలి.

అదే సెప్టెంబర్‌ 17కు మనం ఇవ్వగలిగే నిజమైన గౌరవం.

గుజ్జ సత్యం
సంపాదకులు, సత్య తెలంగాణ